Logo Penvénan

Charles-Marie Guillois

Accueil » Charles-Marie Guillois

Charles-Marie Guillois, la voix qui a rallié les Bretons à la France libre

Charles-Marie Guillois, qui est né et décédé à Port-Blanc, était la voix bretonne de Radio Londres. Une rue à Vannes porte son nom, mais il n’y avait rien dans notre commune à laquelle il était pourtant très attaché. Sur proposition de l’historien Patrick Mahé, le Conseil Municipal précédent avait nommé le jardin qui jouxte l’Esplanade de la Chapelle, sur le boulevard de la mer, “Square Charles-Marie-Guillois”.

A l’occasion de la cérémonie officielle de commémoration de l’Appel du 18 juin en 2026, un hommage lui a été rendu. Une plaque d’information trilingue posée sur place permet désormais aux Penvénanaises et Penvénanais comme aux touristes de passage d’en savoir plus sur cette figure locale au destin extraordinaire.

Charles Guillois ci-dessus en mer Rouge, âgé d’une vingtaine d’années

Un engagement qui force le destin

Charles-Marie Guillois naît au Port-Blanc le 27 mai 1910. À la déclaration de la seconde guerre mondiale, il s’engage dans la marine nationale et intègre les Forces Navales Françaises Libres. Le 18 juin 1940, le quartier-maître de 30 ans doit embarquer à bord de l’aviso Vauquois pour rejoindre l’Angleterre. Il manque de peu l’appareillage, mais il échappe ainsi au naufrage du navire. En effet, alors que la nuit tombe en mer d’Iroise, le Vauquois saute sur une mine dérivante lâchée par un avion de la Luftwaffe. Le bâtiment coupé en deux sombre au large du Conquet, non loin de la tourelle de la Grande Vinotière. Parmi l’équipage de 150 hommes, on dénombre moins de 15 survivants.

De son côté, Charles-Marie Guillois a finalement embarqué sur un chalutier, le Santa Maria, pour rejoindre l’Angleterre et gagner Londres. Il y fait la connaissance d’Yves Morvan, un officier de marine originaire de Douarnenez, devenu journaliste, plus connu sous le pseudonyme de « Jean Marin », l’une des voix de la France libre à la BBC.

De Charles-Marie Guillois à “Koko de Port-Blanc”

Jean Marin remarque que Charles-Marie Guillois est bretonnant. Naît alors l’idée de diffuser l’appel du Général de Gaulle en breton, afin de toucher une région dans laquelle de nombreux habitants sont encore à l’époque locuteurs natifs. La voix de Charles-Marie Guillois résonne le 23 juin 1940 sur l’antenne de Radio Londres.

Il glisse à la fin un message personnel à destination de sa mère qui le croit alors mort dans le naufrage du Vauquois : « Me zo KoKo deus ar Pors Gwen », ce qui signifie « je suis Coco du Port-Blanc ». Depuis qu’il est enfant, le surnom de Charles-Marie est bien « Koko »… On raconte que c’est une voisine qui a entendu le message, qui se rend immédiatement à l’église de Penvénan l’annoncer à sa mère, alors que l’office à la mémoire des Trépassés est sur le point d’être célébré. Cette dernière fait ainsi annuler in extremis le service religieux.

Voix bretonne de la France libre et chauffeur du Général de Gaulle

Charles-Marie Guillois côtoie le Général de Gaulle et devient même son chauffeur occasionnel. Il continue à traduire et à lire en breton pendant plusieurs semaines des textes diffusés d’abord en français. Il devient ainsi « la voix bretonne de Radio Londres ».

Charles (à gauche) sur une coupure de presse anglaise

Après la guerre, Charles-Marie Guillois reste vivre en Angleterre où il est antiquaire, puis il revient en 1990 sur sa terre natale, et décède au Port-Blanc le 19 juillet 1994. Aujourd’hui, plusieurs membres de sa famille vivent ici.

“ME ZO KOKO DEUS AR PORZH-GWENN !”

Evel ma skrivfe Jarl Priel, ur pikol levr a c’hallfemp skrivañ diwar-benn buhezioù hag avañturioù Jarl-Mari Guillois. Deut er bed er Porzh-Gwenn en 1910 hag aet d’an anaon e 1994, er Porzh-Gwenn ivez, met aet a-hed hag a-dreuz abalamour d’ar brezel, ha dibabet chom en Londrez un hanterkant vloaz bennaket.

En bourzh ar Vauquois, un avizo, e oa sañset kuitaat porzh Brest d’an 18 a viz even 1940. Kalz martoloded a oa bet lazhet pe beuzet pan oa bet lakaet an avizo da darzhañ gant ur min alaman, ha kement-mañ en Kanol-ar-Forn a-vaez da Gonk-Leon : ouzhpenn 130 den lazhet pe gollet, hag un dek den bennak manet bev. En gwirionez hon Jarl-Mari en devoa manket mont war vourzh an avizo… ha treuzet ar mor en dez war-lerc’h gant ar chaluter Santa-Maria. Nemet e vamm ne ouie ket !

Diwar se e oa aet war-eeun da Londrez o tont gant an FFL. Goût a reer e oa en em gavet gant Jean Marin, anv stourm Yves Morvan, ur paotr eus Douarnenez. Hemañ, un doare Yann Vartolod, en devoa merket penaos e oa eus Jarl-Mari Guillois ur brezhoneger ampart ha leun a intrudu da geñver an dud en-dro dezhañ : kinnig dezhañ bezañ blenier gwetur ar Jeneral de Gaulle – ar pezh a voe evit ur sizhun bennak, hervez. Met, dreist pep tra, e c’houlennas gantañ lenn en brezhoneg kemenn brudet ar Jeneral de Gaulle.

N’eus ket a roud enrollet eus galv ar Jeneral diwar hini an 18. Ur galv all a voe, un nebeud devezhioù goude, gant ur skrid disheñvelik. Moarvat eo ar skrid-se a oa bet troet ha lennet gant Jarl-Mari. Ha n’hon eus roud ebet anezhañ kennebeut, war-bouez tammoù adlennet ouzh mikro un abadenn vrezhoneg bennak, met kalz war-lerc’h, kalz… en 1986 :

« Amañ omp en Bro Saoz, pell diouzh gêr, hon galon zo ganeoc’h. Jeneral De Gaulle zo amañ ivez, kaozeet en deus dec’h da noz ha lâret en deus : « Kollet meump taol kentañ met ar brezel n’eo ket achu c’hoazh. »

Pebezh tonkad : dont a-benn da skarzhañ diouzh ur vag aet da arched houarn, hag en em gavout un nebeud devezhioù war-lerc’h dirak ur mikro brezhoneg dalc’het gant ar BBC ha broudañ e genvroidi da sevel a-enep an Alamanted… ha tud Vichy.

Aet an darvoudoù war-raok, o tremen buan, primoc’h evit na soñjer… A-raok ar galv e oa deut ar c’heloù eus peñse ar Vauquois betek divskouarn tud Perwenan, hag evel-just e penn skouarn mamm Jarl-Mari. An istor, diwar neuze, a gemer lañs ha da vat. Mamm Jarl-Mari he devoa goulennet gant person ar barrouz ober war-dro ul lid dre ma oa bet kollet he mab er mor. Krog an traoù da vezañ aozet ha sede Jarl-Mari, eus Londrez, o tistagañ galv ar Jeneral en brezhoneg. Hag er fin d’e lennadenn da lâret : « Me zo Koko deus ar Porzh-Gwenn ! ». Ar fin-se, klevet gant an Itron an Du, er Porzh-Gwenn, zo kaset ganti da vamm Jarl-Mari : « Bev ho mab ! evet ’m Kleus Koko er post ! ». Frealzet ar vamm, sklaer eo, en un doare dic’hortoz !

Ur ger a chomo en istor hag a lakao ar Porzh-Gwenn da lec’h mojennel ur wezh ouzhpenn.Jarl-Mari a dalc’ho da stourm en bourzh ar Savorgan-de-Brazza, un avizo all, en tu d’an Afrik. « Koko » a deuio en-dro d’ar gêr, met en Londrez evit un toullad kaer a vloavezhioù, evel am eus skrivet uheloc’h.

An istor a lavar ivez en devoa Jarl-Mari, goude trubuilhoù ruz ar brezel, goulennet gant ar Jeneral, deut e penn an traoù en Bro-C’hall, kaout justis evit hon yezh hag evit ar vrezhonegerien. Reiñ ur statud d’ar brezhoneg. Ne oa ket gwall dra en skoaz ar stourm bet renet gant Jarl-Mari hag e gamaraded hag e gamaradezed. Divinit petore respont a oa bet roet dezhañ ? Evel kustum, siwazh. Sede e oa bet Koko deus ar Porzh-Gwenn kaset da vale.

Ha Koko, a vo lavaret. Eus pelec’h e teu an anv-se ? Kement testeni a gont penaos e oa an anv-se roet da Jarl-Mari pan oa bihan, ha miret gantañ war-lerc’h. Ha just a-walc’h eo unan eus ar gerioù a glever ar muiañ er biojoù evit cherisañ ar re vunut. Na pet gwezh em boa klevet ar ger-se pan oan un tamm mat munutoc’h evit herie ! « Sell’ta koko ! », « Hemañ zo koko bihan ! », « Petra’oa koko bihan ? », hag all, hag all. Tenerausoc’h a se an anv pan oa bet klevet er post bihan e miz gouere 1940, goude galv ar Jeneral. Ur vro a-bezh a oa en ennañ.

Herve Bihan

Inauguration du square Charles-Marie-Guillois le 18 juin 2026

Le Studio - Agence de création graphique et site internet à Lannion